Prvi i dugogodišnji kustos muzeja u Vršcu (1894–1942)

Feliks Mileker je rođen u Vršcu 14. januara 1858. godine u zanatlijskoj porodici kovača - ekseričara. Osnovnu i Građansku školu završio je u Vršcu. Godine 1873. odlazi u Segedin i upisuje se u Učiteljsku školu.Po završetku ostao je još godinu dana kao pripravnik. Sledeće 1878. godine zaposlio se u Beloj Crkvi kao učitelj. Ovde se upoznao sa Leonhardom Bernom koji je presudno uticao na njega, upućujući ga na proučavanje prošlosti Banata. Mnogo kasnije, 1925. godine, objavljujući Bemovu biografiju, Mileker ga naziva svojim učiteljem kome duguje veliku zahvalnost.

U Beloj Crkvi je do 1883. godine, kada prelazi u Vršac za učitelja. Pored Ritingera brine se o prikupljanju materijala za Muzej koji treba osnovati. Godine 1885. povereno mu je vođenje Biblioteke, a 1894. postavljen je za kustosa Gradskog muzeja u Vršcu. Godine 1899. pozvan je u Budimpeštu na tečaj za rukovodioce muzeja, prvenstveno za rad u arheološkim zbirkama. Tečaj organizuje Glavno zemaljsko nadzorništvo za muzeje i biblioteke, koje po završetku daje apsolventima pravo na zvanje kustos muzeja. Tri godine kasnije, 1902. Mileker je ponovo u Budimpešti, ali ovoga puta na tečaju za bibliotekare.

Proputovao je Austriju, Nemačku, Italiju, Švajcarsku, Francusku i Rumuniju, stičući tako novo i veliko iskustvo. Sa Karoljem Tormom (Karoly Torma), profesorom univerziteta u Budimpešti, bio je na tri studijska putovanja, a za Jožefa Hampela sam Mileker kaže da mu je bio veliki uzor i istovremeno neka vrsta pokrovitelja. Mileker je sa puno truda upotpunjavao svoje znanje, oslonjen na razmerno dobro snabdevenu biblioteku Muzeja, a studijskim putovanjima i čestom korespondencijom sa mnogim istaknutim naučnicima izgradio je svoju ličnost u značajnog istraživača. Neumoran, višestruko zainteresovan u svojim proučavanjima Banata, kao svog zavičaja, sa preko 200 objavljenih radova, zaslužio je trajno priznanje. Koliko god da se ističe njegov značaj kao publiciste, jer je mnogo pisao i objavljivao, ne srne se zanemariti i sav njegov ostali rad u kojem je isto tako postigao veliki uspeh. Naime, može se slobodno reći da je skoro sam sakupio bogate zbirke Muzeja, koje su u momentu njegove smrti imale blizu 135 hiljada predmeta, prikupljenih sa jednog prostranog područja, gde on skoro pionirski deluje. Ni u jednom gradu Banata, izuzev Temišvara, nije se istrajalo, niti je muzej doveden do takvog nivoa, bilo da se radi o bogatstvu fondova ili pak približavanju stručnoj, pa i široj javnosti.

Godine 1921. Mileker počinje sa objavljivanjem serije malih monografija o prošlosti Banata i njegovoj kulturnoj istoriji pod nazivom Banater Bücherei. Ove sveske su izdavane sve do 1942, a ukupno je objavljeno 73 broja, od kojih je sam Mileker napisao 59.

Milekerov literarni rad skoro da bi se mogao vremenski podeliti, s manjim iznimkama, na dva dela: rad na arheologiji i istoriji srednjeg veka, a posle I svetskog rata, rad na istoriji Banata u XVIII i XIX veku i to najčešće kulturnoj istoriji Nemaca - Banater Heimatkunae, pa je zbog toga visoko cenjen kao Heimatsforscher. Ova prekretnica skoro da se poklapa sa početkom izdavanja svezaka Banater Bücherei.

Mileker je svoj prvi rad objavio 1879. godine pod naslovom Werscnetz im letztem Tiirken Kriege una Jakob Hennemann (Vršac za vreme poslednjeg turskog rata i Jakob Heneman). Od važnijih i ujedno obimnijih radova njegovih treba svakako istaći sledeće:

- Povesnica slobodne kraljeve varoši Vršca (1886). Knjiga je objavljena u dva toma, istovremeno na tri jezika: srpskom, nemačkom i mađarskom, a izašla je povodom milenijuma Ugarske.

-Délmagyarország régisegleletei a Honjoglalás elotti idökböl ( Starine Banata do vremena zauzeća zemlje ). To je ustvari iscrpan arheološki katastar, objavljen prvo u nastavcima u časopisu Történelmi és régészeti értesitö u vremenu od 1896. do 1906. godine. Kasnije posebni otisci su skupljeni u veoma skromnom tiražu kao posebna publikacija i to u 3 toma. Ovo opsežno delo predstavlja dragocen izvor za arheološka proučavanja Banata.

- Vattinai östelep (Praistorijsko naselje u Vatinu ) objavljeno je 1905. godine. Takođe je prethodno publikovano u nastavcima u časopisu Tört. és rég. ért. Ova knjiga ima i danas znatnu vrednost, premda je objavljena "prerano", tj. 20 godina kada je Mileker završio sa nizom iskopavanja, ovaj fond je bio utrostručen. Otud se danas ne bi mogla u potpunosti prihvatiti ni tipološka podela keramike niti kronološka ocena.

-Délmagyarország középkori fölarajza (Srednjovekovna geografija Banata). I ovo delo je prethodno objavljeno u nekoliko nastavaka u Tört és rég. ért. a kao posebna knjiga u dva toma 1915. g.

-Letopisi opšina Podunavske oblasti - II banatski deo. Pančevo, 1929. str. 103-183.

- Vorgescnicnte aes Banats (Praistorija Banata). Ova studija predstavlja sintezu Milekerovog rada na arheologiji. Objavljena je u četiri nastavka, u Starinaru od 1937. do 1940. godine. Poslednji deo o gvozdenom dobu je nedovršen u rukopisu. Veoma su velike teškoće oko izrade potpune Milekerove bibliografije. Podaci koje pre svega on sam pruža o svojim radovima nepotpuni su i često netačni u navodima pojedinih bibliografskih jedinica. Sada je naročito teško ustanoviti skraćenice kojima je potpisivao svoje radove, prvenstveno one u novinama. Čak u vreme kada je on sam sastavljao popis svojih radova, nije se više mogao setiti na koji je sve način skraćenicama potpisivao svoje priloge. Nezadovoljan već objavljenim radovima, često ih ponovo publikuje uz manje izmene, ili ih prebacuje iz jednog u drugi časopis, u prevodu na drugi jezik.

Rezultati Milekerovih radova, mora se to reći, su na nivou svoga vremena i u skladu sa tadašnjim normativima i dostignućima nauke. Muzej kojeg je osnovao i vodio od samog početka pa do svoje smrti izgradio je kao izvanrednu istraživačku ustanovu, sa bogatim zbirkama, naročito arheološkom koja zauzima značajno mesto na jugu Karpatskog basena, pa je stoga često u središtu pažnje arheologa širom Evrope. Poslednji Milekerov biograf K. Vilfonzeder očekuje od pozvanih stručnjaka da u potpunosti vrednuju njegove zasluge, u prvom redu objavljena dela, uz mogućnost ponovnog izdavanja, bar nekih važnijih, dakako propracenih dopunama u onim delovima ade sada ima novih rezultata ili tamo ade su otvoreni novi izvori. Pružiti mogućnost da se sagleda domet Milekerovog napisanog dela kroz jedan izbor napisa u osavremenjenoj zaokruženosti bilo bi u stvari najveće priznanje za njegove zasluge.

Mileker je bio aktivan i veoma angažovan čovek na više strana. Navodim samo neka značajna udruženja u kojima je radio i bio član.

Godine 1880. izabran je za redovnog člana Banatskog istorijskog i arheološkog društva u Temišvaru (Dél - magyarországi Történelmi és Regeszeti Társulat).

Godine 1901. izabran je za redovnog člana Mađarskog numizmatičkog društva (Magyar Numizmatikai T á rsulat).

Literarno društvo iz Temišvara, Arany János Társaság, izabralo je Milekera za svog člana zbog radova iz toponomastike, a on je iz ove oblasti održao pristupnu besedu.

Takode je bio član Prirodoslovnog društva Banata u Temišvaru (Dél magyarországi Természet tudom ányi Társulat). Član Mađarskog društva za antropologiju i arheologiju, Mileker je suosnivač Nemačkog udruženja za praistoriju (Deutsche Gesellschaft für Vorgeschichte) u Berlinu, čiji je direktor bio Georg Kosina (Georg Kossina).

Suosnivač je Nemačkog učiteljskog udruženja u Temišvaru, koje je osnovano 1909. godine. Za svoj rad Mileker je dobio i više priznanja: Upravni odbor Gradskog muzeja i biblioteke u Vršcu 1923. godine izdaje Milekeru "Pismeno priznanje za uloženi trud oko uređenja Gradske srpske bilbli-oteke."

Iste godine je odlikovan i Ordenom Svetog Save IV reda, a 1928. dobija počasnu povelju Deutsches Ausland - Institut-a u Štutgartu za uspešan razvoj Muzeja i Biblioteke, za arheološka i kulturno-istorijska istraživanja i objavljivanje radova o Banatu, kao i za publikovanje monografija mnogih mesta i pokretanje edicije Banater Bücnerei. Deutsche Akademie u Minhenu odlikovala je Milekera 1934. godine srebrnom medaljom za zasluge.

14. januara 1937. godine svečanu proslavu Milekerovog 80-tog rođendana, koja je održana u svečanoj sali Gradske kuće.

Na predlog Muzejskog odbora Senat grada Vršca proglasio je Milekera za doživotnog kustosa Gradskog muzeja i biblioteke u Vršcu, a Geteova zadužbina (Die Johann Wolfgang Goethe - Stifung) u Vajmaru posmrtno mu je dodelila 1942. godine Princ - Eugen nagradu.

Mileker je rođen u Vršcu i sem nekoliko godina školovanja i početka radnog veka, u svom rodnom gradu proživeo je čitav svoj život, a može se slobodno reći posvetio mu je ceo život. Imao je samo jednog sina Rudolfa Milekera, koji je postao poznat vulkanolog i profesor univerziteta u Debrecenu.

Iako svestrano stručno i društveno angažovan, Mileker je živeo prilično povučeno i svoj dugi usamljenički vek proboravio je u Muzeju, gde je imao jednu sobu u kojoj je stanovao i koja je bila i njegova radna prostorija.

Možda bi trebalo na kraju ovog kratkog Milekerovog životopisa navesti ove dve maksime, izvađene iz njegovih zabeležaka, koje je napisao o sebi pred kraj života, a koje najbolje odslikavaju ovog velikog čoveka:

"Ja sam kroz prikupljanje spasao važne nalaze za nauku kao i za opštu svojinu".

"Uvek sam bio za pozitivan rad. Polemika nije bila po mom ukusu, jer se najčešće svodila na lične momente ".

Celokupna Milekerova dela se mogu sagledati iz bibliografije koju je sastavio R. Rašajski (izdata je povodom petogodišnjice smrti R. Rašajskog pod naslovom "Bibliografija radova Feliksa Milekera 1995. godine).

ZBIRKE KAMENOG DOBA – PALEOLIT I NEOLIT

U okolini Vršca Mileker je zabeležio na desetine lokaliteta sa materijalom iz kamenog doba. Najpoznatiji među njima su Kozluk, At, Kremenjak - Potporanj i Potporanjska granica – Staro selo, sa kojih je prvi kustos vršačkog muzeja prikupio brojan i izuzetno interesantan materijal.

Keramički materijal sa ovih lokaliteta sastoji se u najvećoj meri od posuda za svakodnevnu upotrebu tj. za pripremanje i čuvanje hrane. Veliki broj kultnih predmeta govori o visokom stepenu kulturnog i duhovnog razvoja ljudi koji su živeli na ovim prostorima u neolitskom periodu.

Vršac, lokalitet AT

Lokalitet se nalazi na severnom rubu grada, na lesnoj gredi koja se proteže od Pavliša do rumunske granice. Prvi arheološki nalazi na lokalitetu At, otkriveni su 1888. godine prilikom gradnje Središtanskog kanala, kada je konstatovano prostrano naselje mladjeg neolita (vinčanska grupa). Muzejska dokumentacija koju je Mileker revnosno vodio, pokazuje da je do 1925. godine prikupio bogat arheološki materijal. Sa lokaliteta At tokom niza godina, osim neolitskog materijala vinčanske i delom starčevačke grupe, Mileker je prikupio i kamene artefakte gornjeg paleolita, kao i materijal drugih praistorijskih kultura: eneolita, srednjeg bronzanog doba, starijeg i mladjeg gvozdenog doba, a iz antičkog perioda sarmatski materijal.

Prikupljanje materijala nastavljeno je i kasnije, a prva arheološka istraživanja na lokalitetu At preduzeta su tek 1971. godine.

Potporanj, lokalitet KREMENJAK

Lokalitet se nalazi na uzvišenoj gredi istočno od sela Potporanj. Zauzima veliko prostranstvo, ali je većim delom izgubljen za dalja istraživanja, nakon izgradnje kanala DTD 1957. godine.

Prvi podaci o ovom lokalitetu potiču iz 1882. godine, kada su počeli istražni hidrološki radovi na ovom terenu. Krajem te godine, Mileker obilazi teren i konstatuje bogato neolitsko nalazište. Podrobnije istraživanje usledilo je 1899. godine kada je Mileker organizovao svoje prvo i jedino iskopavanje na lokalitetu Kremenjak. Iskopavanjima i naročito otkupom Mileker je do 1940. godine sačinio zbirku od preko 10 hiljada predmeta.

Zbog izgradnje kanala DTD 1957. godine preduzeta su i jedina arheološka iskopavanja.

Prva izložba o nalazima sa lokaliteta Kreme­njak organizovana u Vršcu, bila je 1910. g., a 1934. Mileker je objavio monografiju o ovom neolitskom naselju (Die steinzetliche Funde von Potporanj bei Vršac).

Lokalitet Kremenjak kod Potpornja predstavlja jedan od najvećih i najbogatijih nalazišta vinčanske kulture.

Potporanj, lokalitet POTPORANJSKA GRANICA

Nalazište je udaljeno od lokaliteta Kremenjak kod Potpornja oko 2 km i nalazi se na granici izmedju vršačkog i potporanjskog atara. Arheološki materijal iz Starog sela je mnogobrojan, a nabavljen je u vremenu od 1910. do 1925. g. Većim delom predstavlja otkup, odnosno prikupljen je na površini, uz svega jedno iskopavanje, koje je 1914. godine preduzeo Mileker. Prema njegovim zapažanjima, nalazište je prostrano i obuhvata oko 6 hektara. Na osnovu prikupljenog materijala konstatuju se sledeće praistorijske kulture: neolit, eneolit, starije gvozdeno doba, kao i skitski materijal – nekropola sa spaljenim pokojnicima.

Kad su u pitanju nalazi iz neolita, najveći je broj alatki od kamena, dok je keramika veoma oštećena (dugo bila na površini zemlje i često prevrtana plugom).

PRAISTORIJSKA ZBIRKA ZA METALNA DOBA
(Bakarno, bronzano i gvozdeno doba)

Kada se danas govori o nalazištima bakarnog, bronzanog i gvozdenog doba na teritoriji južnog Banata, mora se imati u vidu, da nema gotovo ni jednog značajnijeg lokaliteta na kome F. Mileker nije vršio iskopavanja ili objavio podatak o njemu. Značajem i bogatstvom materijala posebno se ističu lokaliteti kao što su Vatin i Dubovac po kojima su čitave praistorijske kulture dobile naziv. Svakako ne treba zaboraviti ni veliku bronzanodopsku nekropolu na Starom Ludošu, nadomak Vršca ili Židovar i Dupljaju–naselja bronzanog doba koja su proglašena lokalitetima od izuzetnog značaja.

Vatin, lokalitet BELA BARA

Lokalitet se nalazi na istočnom rubu sela Vatin. Na ovom prostoru je još od 1888. godine bilo aktivno nekoliko peskara u kojima su pronađeni različiti arheološki nalazi. To je podstaklo Milekera da 1893. godine preduzme prvo iskopavanje. Otada je Mileker redovno kontrolisao radove u tim peskarama, a do 1905. godine izvršio je i više od 20 manjih, zaštitnih iskopavanja. Do Drugog svetskog rata muzej je sa ovog lokaliteta prikupio više od 7.000 predmeta, koji uglavnom pripadaju bronzanom dobu, a u manjoj meri ostalim periodima. Izvestan broj arheoloških nalaza sa lokaliteta dospeo je i u muzeje u Temišvaru i Segedinu. U posleratnom periodu muzej je na lokalitetu vršio manja istraživanja.

O naselju ranog bronzanog doba na lokalitetu sačuvani su samo sumarni podaci. Na prostoru od oko pola hektara, Mileker je otkrio ostatke oko 150 kuća i više od 50 ognjišta. Pokretne arheološke nalaze uglavnom predstavlja keramika, koja je toliko karakteristična da je po lokalitetu nazvana i značajna kultura ranog bronzanog doba–Vatinska kultura. Toj kulturi pripadaju i brojni nalazi alatki, ukrasnih predmeta i delova konjske opreme izrađenih od kosti, roga jelena i zuba divlje svinje.

Lokalitet DUBOVAC–Kudeljište

Lokalitet se nalazi južno od sela, na obali Dunava, u blizini napuštenog groblja iz XVIII veka. Otkriven je 1879. godine kada je iz visokog profila obale prikupljeno nekoliko ulomaka posuda. Posle poplave 1901. godine iz profila obale izvađeno je još oko 40 posuda, pa lokalitet obilazi Mileker, koji je konstatovao naselje i nekropolu bronzanog doba, sa grobovima spaljenih pokojnika. Nakon toga u više navrata na tom nalazištu kopaju privatni kolekcionari, dok je Mileker iskopavanja vršio 1903. godine i otkrio ukupno 22 groba. Veliki broj predmeta iz Dubovca dospeo je u privatne zbirke, zatim u vršački muzej, kao i u Narodni muzej u Beogradu, Muzej Banata u Temišvaru i Nemzeti Muzej u Budimpešti.

Otkriveni predmeti uglavnom pripadaju bronzanom dobu. Kasnije nisu vršena nikakva istraživanja, a 70-tih godina prošlog veka lokalitet su pokrile vode akumulacionog jezera HE „Đerdap“. Posude sa lokaliteta su toliko karakteristične da je po njemu nazvana i jedna značajna kultura srednjeg bronzanog doba - dubovačka kultura.

Vršac, lokalitet STARI LUDOŠ

Lokalitet se nalazi oko 7 km severoistočno od grada, na istočnoj padini visoke lesne grede, koja predstavlja obalu Malog Rita. Otkriven je 1888. godine prilikom prokopavanja Središtanskog kanala. Na mesto nalaza izlazi Mileker, koji konstatuje da se radi o dve nekropole, od kojih jedna pripada neolitu, a druga razvijenom bronzanom dobu.

Prema Milekerovim beleškama u toku građevinskih radova bilo je raskopano oko 100 grobova bronzanog doba, sa urnama i drugim posudama, koje su uglavnom uništene. Do 1896. godine Mileker je uspeo da prikupi skoro 300 posuda i više od 150 bronzanih predmeta.

U toku nekoliko manjih, zaštitnih iskopavanja, Mileker je istražio još 15 grobova bronzanog doba, među njima i grob sa skeletom u kojem je 10. aprila 1913. godine nađena statueta, koja je u literaturi poznata kao „Vršački idol”. Poslednja nabavka arheološkog materijala sa „Ludoša” je registrovana 1914. godine, kada je kupljeno nekoliko predmeta. Otada je lokalitet povremeno kontrolisan tek posle Drugog svetskog rata. Nekropola bronzanog doba u „Ludošu” se prvobitno sastojala od najmanje 335 grobova.

Dupljaja, lokalitet GRAD

Ovaj lokalitet je svojim dominantnim položajem na visokoj lesnoj terasi neposredno iznad Karaša privukao pažnju mađarskog istraživača Florisa Romera, koji je 1800. godine putovao tim delom Banata. Lokalitet kasnije pominju i Ž. Ormoš (1879), F. Mileker (1897) i G. Teglaš (1905). U periodu do Drugog svetskog rata nisu bila vršena terenska istraživanja, samo su prikupljeni pojedinačni nalazi posuda bronzanog doba, koje uglavnom pripadaju dubovačkoj kulturi. Istom periodu pripadaju i dva primerka jedinstvenih votivnin glinenih kolica sa idolima (Dupljajska kolica), koji su se prvobitno nalazili u zbirci poznatog belocrkvanskog kolekcionara Leonarda Bema, a zatim ih je njegov sin 1929. godine prodao - jedan primerak vršačkom muzeju, a drugi, veći, Narodnom muzeju u Beogradu. Već je Mileker smatrao da su oba primerka nađena pre 1903. godine u severoisto­čnom delu lokaliteta. Vršački primerak kolica, za razliku od beogradskog, ima samo dva točka i fragmentovan je. Na kolicima je idol (antropomorfna statueta) sa šematizovanim, ptičjim licem i donjim delom u obliku zvonaste suknje. Statueta je ukrašena nakitom koji je prikazan urezanim crticama i kružićima a centralni motiv predstavljaju svastike – stilizovane predstave sunca.